Dworek Wańkowiczów w Peteszy na Litwie | Polonika

Majątek i okolica

Petesza (lit. Peteša, Litwa) leży 3 km na południe od Rudomina, nad rzeczką Peteszą. Prężnie się rozwijała od XIX w., jednakże pierwsze zapisy o istnieniu tam dworu i dóbr Terechowiczów pochodzą z 1498 r. Na przestrzeni kilku wieków majątkiem zarządzali Gornostajowie (Hornostajowie), spierający się sądownie o tę ziemię Słuszkowie i Żechowscy, Olędzcy, włoska rodzina Cappellich, Horainowie. Od drugiej połowy XIX w. do wejścia bolszewików w lipcu 1944 r. dwór majątek należał do Wańkowiczów.

Przyległymi do Peteszy wsiami były: Tatarka, Kotki, Niedźwiedzie, Hamernia, Harasiny, Czekany, Ciundzie, Dowbiany, Jodziszki. Wydany w 1887 r. tom XVIII „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” informował: „Petesza albo Petisza, folwark, powiat wileński […], własność Wańkowiczów […], w ogóle 12 dusz rewizyjnych włościańskich skarbowych i 218 włościan uwłaszczonych. W 1631 r. Barbara z Mamoniczów Włodzimierzowa Żechowska prowadziła proces o Peteszę z Aleksandrem Słuszką, kasztelanem żmujdzkim”.

Znani właściciele

Włoski urzędnik i uczony prof. Ludwik Alojzy Cappelli (ok. 1776–1838) przyjechał z Pizy do Wilna w 1804 r. Objął katedrę prawa Uniwersytetu Wileńskiego. Wykładał też literaturę włoską. Po ślubie stał się właścicielem Peteszy. Po kasacie przez cara uniwersytetu (1832) Cappelli wykładał w języku łacińskim prawo kanoniczne w wileńskiej Akademii Duchownej. Do Włoch powrócił niedługo przed śmiercią. Zmarł pod Florencją.

Jedynym z ostatnich właścicieli Peteszy był inżynier Stanisław Wańkowicz (1860‒1937), oficer carskiej marynarki wojennej, poseł do rosyjskiej Dumy II‒III kadencji (1907‒1912). W 1918 r. został szefem polskiej misji wojskowej w Kijowie przy hetmanie Pawło Skoropadskim, liderze wspieranego przez Niemcy w 1918 r. Państwa Ukraińskiego (Hetmanatu). Otrzymał od Rady Regencyjnej uprawnienia do nawiązania stosunków dyplomatycznych między Polską a Ukrainą.

W niepodległej Rzeczypospolitej był działaczem społecznym na Wileńszczyźnie, m.in. prezesem Wileńsko-Trockiego Związku Ziemian, Wileńskiego Towarzystwa Cyklistów, Wileńskiego Towarzystwa Wioślarskiego, senatorem (1928‒1935), jednym z liderów konserwatywnego ugrupowania „krajowców”. Pochowany został na Cmentarzu Na Rossie, a majątek przejął jego syn, Henryk. W Peteszy Stanisław kilkakrotnie gościł swojego stryjecznego wnuka, pisarza i dziennikarza, Melchiora Wańkowicza (1892‒1974), jednakże relacje te nie układały się zbyt dobrze.

Dwór i zabudowania dworskie

Jak pisze krajoznawca, Grzegorz Rąkowski: „dwór, choć nieco zdewastowany przez obecnych użytkowników i trochę zniekształcony powojennymi przeróbkami, należy do najstarszych i najbardziej intersujących tego typu drewnianych dawnych siedzib szlacheckich zachowanych w okolicach Wilna”. Został wystawiony na planie prostokąta na początku XIX w. Budowla parterowa ma kształt przysadzisty, niski, obszerny. Fundament jest kamienny, dach czterospadowy. Wejście otwierają cztery, dość szeroko rozstawione, murowane kolumny, utrzymujące spłaszczony, trójkątny, drewniany fronton. Na południowej elewacji górnej umieszczony jest drugi, pięciokątny portyk utworzony przez sześć wąskich filarów, wspierających niewielki daszek. Z boku do tegoż portyku przylega przybudówka z białej (silikatowej) cegły „doklejona” w okresie sowieckim. Przy północno-zachodnim narożniku znajduje się szeroka, ośmioboczna, dwukondygnacyjna, drewniana wieża. W dworze ocalały nieliczne, oryginalne elementy wnętrza, w tym sześciokwaterowe okna, część drzwi ozdobionych dekoracją geometryczną.

Pomieszczenia dworskie, to kilkanaście różnych obiektów znajdujących się przy niewielkim stawie powstałym w wyniku przegrodzenia rzeczki Peteszy. Przy dworze stoi niska, drewniana oficyna (czworak?) z małym, dwukolumnowym portykiem od frontu. Nakryta jest również czterospadowym dachem. W pobliżu znajduje się także czworoboczna, kamienna stróżówka, studnia kołowrotkowa, kilka drewnianych budynków gospodarczych.

Inne obiekty dawnego majątku znaleźć można w zachodniej części dóbr oddzielonych od pozostałych zabudowań drogą wiodącą do Rudomina. Był tam folwark dworski składający się z drewnianego domu dla pracowników, takiegoż spichlerza, dwóch stodół, kamiennych obór (obecnie w ruinie), młyna wodnego (zachowane fundamenty). Na wschodniej części terenu dworskiego był zespół zbudowanych z polnego kamienia budynków gospodarczych. To tam, po odrestaurowaniu, znajduje się dzisiaj stadnina koni. W skład tegoż zespołu wchodzi spichlerz nakryty czterospadowym dachem i stajnie wzniesione na planie litery „L”. Stare nasadzenia drzew można dostrzec wzdłuż dróg otaczających teren majątku, a także nad brzegami zarośniętego stawu.

Czas wojny, kołchozów i współczesność

Jak to często bywało w okresie działań wojennych i okupacji polskie dwory, dworki, majątki ziemskie stawały się ośrodkami wspierającymi działania konspiracyjne. Niekiedy też służyły dobrowolnie lub przymusowo jako bazy dla okupantów. Tak też było i w Peteszy. W majątku, zanim został dowódcą komórki egzekucyjnej Kedywu Armii Krajowej w Wilnie, po słynnym pisarzu i wywiadowcy wojskowym ppor. Sergiuszu Piaseckim „Konradzie” (1899‒1964), ukrywał się por. Jerzy Urbankiewicz „Jurek” (1915‒2004). Po aresztowaniu przez sowietów więzień łagrów Workuty (1944‒1956), w PRL-u pisarz i dziennikarz.

Wiosną 1944 r. w majątku znajdował się litewsko-niemiecki punkt ochronny. Tutaj, 23 kwietnia żołnierze 3 Brygady AK por. Gracjana Froga „Szczerbca”, po rozbrojeniu załogi, zdobyli uzbrojenie. Po zakończeniu operacji „Ostra Brama” (uderzenie oddziałów polskich na Wilno), od 14 do 17 lipca 1944 r. brygada por. „Szczerbca” kwaterowała w szyku obronnym w trójkącie: Petesza – Kotki – Zarzeczany. Z Peteszy wyszła w kierunku Puszczy Rudnickiej, gdzie została częściowo zdemobilizowana i rozbrojona przez oddziały Wojsk Pogranicznych NKWD.

Po wejściu bolszewików na Wileńszczyznę (1944) w majątku Petesza został urządzony kołchoz z punktem skupu bydła. W niepodległej Litwie działała spółka rolna i, jak podaje Grzegorz Rąkowski, po jej upadku „do dworu wprowadziło się kilka rodzin dawnych kołchoźników, które mieszkają tam do dzisiaj”. Na początku XXI w. część zabudowań gospodarczych wykupiło i wyremontowało litewskie małżeństwo związane z jeździectwem sportowym, a w stajniach dworskich założyło stadninę cenionych koni rasy trakeńskiej, wynajmowanych między innymi do dużych produkcji filmowych. Tym samym miejsce to odżyło. Dwór jednak niszczeje cały czas.

Lektura poszerzająca:

Grzegorz Rąkowski, Kresowe rezydencje. Zamki, pałace i dwory na dawnych ziemiach wschodnich II RP. Tom 1. Województwo wileńskie, Warszawa 2017; Czesław Malewski, Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku, Warszawa 2016.

Tomasz Balbus